Als kind wilde Rijken iets betekenen voor mensen. Eerst wilde hij predikant worden, net als zijn vader. Later werd het zendingsarts. Hij wilde helpen waar de nood het hoogst was. Na zijn opleiding tot tropenarts vertrok hij naar Afrika. Met zijn vrouw, ook een arts. Hij had haar tijdens de opleiding tot tropenarts leren kennen. Rijken was onder meer betrokken bij de bestrijding van Ebola in Sierra Leone. Daar maakte hij van dichtbij mee hoe machteloos je je als arts soms kunt voelen. Mensen stierven onder zijn handen en er was regelmatig onvoldoende medicatie beschikbaar. 

Tijdens zijn werk als vrijwilliger op de ambulance in Israël ontdekte hij een fascinatie voor het forensische vak: “Ik kwam vlak na een bomexplosie ter plekke. Er waren veel doden en gewonden. Vogels lagen dood op het gras, ze waren uit de lucht gevallen. Mensen vluchtten weg van de plek, maar wij moesten er juist naartoe. Ik werd geraakt door het onvoorziene. Het besef dat het leven niet alleen na een ziekbed, maar ook van het ene op het andere moment voorbij kan zijn.”

Na zijn terugkeer uit Afrika besloot Rijken zich te specialiseren in de forensische geneeskunde. Hij volgde zijn opleiding in Leuven en maakte in 2016 als wetsdokter in opleiding de aanslag op de luchthaven van Zaventem mee. Een wetsdokter is de Belgische benaming voor iemand die zowel forensisch arts als forensisch patholoog is. De omvang van de ramp drong pas later tot hem door: “Ik was zo hard aan het werk dat ik niet besefte wat er om me heen gebeurde. Pas aan het einde van de dag zag ik een restaurant op de luchthaven met halfvolle koffiebekers en een broodje waar iemand een hap uit had genomen. Overal stonden achtergelaten handtassen. Opeens besefte ik hoe plotseling de ontploffing was geweest. Hoe onverwacht en hoe groot de paniek. Van het ene op het andere moment zijn levens verwoest en veranderd.”

In 2020 rondde hij zijn opleiding tot wetsdokter af. Rijken wilde in België aan de slag, maar kreeg toen een telefoontje van Wim Van de Voorde, die hij kende van zijn opleiding in België. Van de Voorde was inmiddels betrokken bij het NFI en de opbouw van een nieuwe groep forensisch pathologen. “Hij vroeg of ik interesse had om bij het NFI te komen werken. Ik kende de gelikte sectiefoto’s en ik vond het NFI een prachtig instituut. Ik was wel geïnteresseerd.” Kort nadat Rijken bij het NFI begon, vertrokken twee andere forensisch pathologen naar Australië. Samen met zijn collega Bart Latten moest de afdeling draaiende worden gehouden. Het was een drukke periode waarin veel werk verzet moest worden. “Ik deed in mijn eerste jaar hier 180 secties. Keihard werken, maar daardoor bouw je ook enorm veel ervaring op. Ik was eigenlijk alleen maar aan het werk.”

Forensische pathologie is een vakgebied waarin ervaring een grote rol speelt. Een deskundige forensische pathologie onderzoekt het lichaam van een overledene om vast te stellen waaraan iemand is overleden en hoe dat is gebeurd. Daarbij kijkt de patholoog onder meer naar letsels, ziekteverschijnselen en andere sporen die iets kunnen vertellen over de doodsoorzaak en de omstandigheden rond het overlijden. 

Het onderzoek staat nooit op zichzelf. De bevindingen van de deskundige forensische pathologie vormen een onderdeel van een groter strafrechtelijk onderzoek. Rijken vindt het vaak superinteressante materie. “Ze komen met een puzzelstukje bij je. Uiteindelijk moet de rechter de puzzel leggen, maar wij proberen zo veel mogelijk puzzelstukjes aan te leveren voor de waarheidsvinding.” Contextinformatie is daarbij onmisbaar. “Het onderzoek zit dan nog in een exploratieve fase. Je hebt context nodig om hypothesen te kunnen opstellen.”

Bij zijn werk als forensisch arts krijgt hij die context op een heel directe manier mee: daar staat hij aan het begin van een zaak. Naast zijn werk als forensisch patholoog bij het NFI werkt Rijken bij de GGD op verschillende plekken in Nederland, waaronder West-Brabant. Daar onderzoekt hij overlijdens en is hij opleider voor forensisch artsen. De combinatie van beide functies houdt hem scherp. “In de eerste lijn ontspint een zaak zich nog. Iemand is overleden, je bent bij mensen thuis, hebt contact met de familie en de zaak ontplooit zich nog. Je krijgt steeds meer informatie.” 

Zijn kennis als deskundige forensische pathologie komt goed van pas bij het opleiden van forensisch artsen. Wekelijks heeft hij een bespreking met de artsen in opleiding. “Je moet letsels leren lezen. Is het abnormaal of niet? Als forensisch arts zie je vooral veel normaal. Ik weet hoe normaal eruitziet, maar ik weet vanuit mijn werk bij het NFI ook hoe niet-normaal eruitziet. Want die liggen hier op tafel.” Rijken vindt zijn werk fascinerend: “Het menselijk lichaam zit bizar in elkaar. Vaak is het lichaam heel vergeeflijk, maar in een enkel geval ook helemaal niet. Iemand wordt bijvoorbeeld tachtig met een verziekt hart. Tegelijk zie je een jonge man van veertig die sterft aan een bloedstolsel in zijn kransslagader. Het lichaam kan ook heel onvergeeflijk zijn.”

Hoewel forensische pathologie een relatief oud vakgebied is, staat de ontwikkeling niet stil. Nieuwe technieken en inzichten veranderen de manier waarop onderzoek wordt gedaan. Zo kan AI straks helpen bij het opstellen van verslagen op de snijzaal. Dat moet een patholoog uiteraard nog controleren, maar het kan het werk wel versnellen. Ook oude dossiers kunnen nieuwe inzichten opleveren. Rijken duikt graag in cold cases. Soms blijkt dat bij eerder onderzoek niet alle vragen zijn gesteld. “Dan is bijvoorbeeld wel de doodsoorzaak onderzocht, maar niet de waarschijnlijkheid van een bepaald scenario. Laatst bleek een cold case bij nader inzien toch een zelfdoding. Dan kan die van de stapel af.” Tegelijkertijd is niet alles nieuw. “Forensische pathologie is een ervaringsvak. Innovaties zijn belangrijk en de kennis ontwikkelt zich nog steeds, maar vaak is een artikel uit 1985 ook nog bruikbaar. En een achttiende-eeuws rapport over een soldaat die in zijn 'hartsholte' is gestoken, is verrassend vergelijkbaar met een hedendaags rapport. In de basis is het een oud vak.”

Hoe meer je ziet als forensisch patholoog, hoe beter je leert kijken, maar tegelijkertijd word je voorzichtiger met het trekken van conclusies. Rijken verwijst naar het boek Knight's Forensic Pathology: ‘Seldom say never, seldom say always.’ Zeg zelden ‘nooit’ en zelden ‘altijd’. Hij zag bijvoorbeeld eens een vrouw met letsel in haar hals. Dat kon wijzen op wurging. Toxicologisch onderzoek wees echter uit dat ze een dodelijke hoeveelheid drugs in haar bloed had. Camerabeelden lieten zien dat de vrouw door haar man was mishandeld. Daarna waren ze samen pillen gaan kopen. De overdosis bleek uiteindelijk een ongeluk en de doodsoorzaak. “Hoe meer je ziet, hoe meer Agatha Christie-verhalen.” Die boeken leest Rijken zelf overigens niet. “Ik heb het geduld niet.”

Het werk bij het NFI brengt Rijken regelmatig in aanraking met heftige situaties. Toch ervaart hij het niet als zwaarder dan zijn eerdere werk als arts. “Het is niet vergelijkbaar. Hier bij het NFI zie ik vreselijke dingen op de snijtafel, maar het is altijd dood leed.” Dat betekent niet dat het hem nooit raakt. Soms zijn het juist de omstandigheden die een onderzoek persoonlijk maken. “Ik was eens aan het werk als forensisch arts en trof een man aan die zich in alle eenzaamheid had verhangen. Hij was gevonden door zijn schoonmaakster. Ik had net mijn tweede dochter gekregen. Ik staarde in haar wieg en bedacht me: iemand heeft zestig jaar geleden ook in de wieg van die man gekeken. Iemand heeft van hem gehouden. Hoe is hij zo eenzaam geworden? Dat kwam hard binnen.”

Ook het overlijden van zijn eigen broer, door een val van een berg, heeft zijn kijk op het leven veranderd. Het heeft zijn prioriteiten verschoven. Sinds corona werkt Rijken wat vaker thuis en brengt hij meer tijd door met zijn vrouw en hun drie kinderen. Ook is hij vakanties meer gaan waarderen. “Ik hield vroeger niet van vakantie. Dat kwam misschien ook door mijn christelijke opvoeding, de tijd moest nuttig worden besteed. Inmiddels heb ik van vakanties leren houden.” Al ligt hij nog steeds niet graag op het strand. “Ik wil altijd iets doen.”

Inmiddels werkt Rijken zes jaar bij het NFI en is het team forensisch pathologen weer op volle sterkte met vijf pathologen. Hij ziet kansen om de internationale positie van het NFI verder te versterken. “Ons forensisch pathologisch onderzoek is van hoge kwaliteit. Ongeveer de helft van onze caseload bestaat uit dodingen, dat is vrij uniek in de wereld.” Daarnaast wil hij bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de forensische geneeskunde door kennis te delen en les te geven. Dat doet hij onder meer bij de opleiding van forensisch artsen.

Een gemiddelde werkweek is er volgens Rijken niet. “Op maandag heb ik vaak secties. Daarnaast moet ik rapporteren, geef ik les en ga ik soms naar de rechtbank of de politie.” Grote ambities voor de toekomst heeft hij niet. Hij wil vooral blijven doen wat hij nu doet. “Ik zie wel waar het schip strandt. Normaal ben ik vrij snel uitgekeken. Hier zie ik steeds iets nieuws. Verrek, dat heb ik nog nooit gezien. Het onvoorspelbare blijft me raken.”